Starożytny Egipt, kolebka jednej z najbardziej fascynujących cywilizacji w dziejach ludzkości, nadal stanowi niewyczerpane źródło inspiracji i wiedzy. Jego władcy - faraonowie - budowali monumentalne piramidy, prowadzili wojny i tworzyli kulturę, która po dziś dzień zachwyca swoim bogactwem i złożonością. Jednym z aspektów tej bogatej spuścizny, który przetrwał próbę czasu, jest sztuka odlewnicza, a w szczególności odlewy gipsowe. Choć na pierwszy rzut oka mogą wydawać się jedynie kopiami dzieł sztuki, ich historia i znaczenie kulturowe są znacznie głębsze, sięgając starożytności i rozwijając się przez wieki, by stać się kluczowym narzędziem w edukacji artystycznej.
Od Antyku do Renesansu: Początki Odlewów Gipsowych
Poszukiwanie technik artystycznych pozwalających na wykonanie wiernej kopii towarzyszyło twórcom od starożytności. W przypadku rzeźby, podejmowane próby wiernego jej odwzorowania ewoluowały w zależności od materiału i wielkości oryginalnego dzieła sztuki, poprzez stosowane technologie i formy odlewnicze, aż po nowatorskie urządzenia pomiarowe powstałe w XIX wieku, pozwalające w sposób techniczny kopiować trójwymiarowy pierwowzór. Pierwsze wzmianki o wykonywaniu gipsowych odlewów sięgają antyku. Trudno jednoznacznie określić, jakie przeznaczenie miały kopiowane dzieła sztuki dla starożytnych. Informacje na temat podejmowanych prób i wykonanych rzeźb gipsowych przytacza między innymi Pliniusz Starszy w "Historii naturalnej". Na podstawie tych przesłanek można przypuszczać, że to właśnie ówcześni twórcy po raz pierwszy zapoznali się z sypkim materiałem, jakim jest gips, i wypracowali pierwsze techniki wykorzystywania go do powielania pierwowzoru.
Szersze, badawcze zainteresowanie właściwościami gipsu, a przede wszystkim możliwość wiernego powielenia przy jego użyciu form ludzkiego ciała, przynosi renesans. Zainteresowanie proporcjami i budową ciała człowieka, poszukiwanie artystycznych, ale także matematycznych wzorów idealnych proporcji ludzkich, znacząco zbliża włoskich twórców do opracowania techniki wykonywania zarówno formy odlewniczej, jak i samego odlewu gipsowego. Już w XIV wieku malarz i teoretyk Cennino Cennini w swym traktacie dla malarzy "II libro dell’arte o Trattato della pittura" szczegółowo opisuje procesy odlewania figurek ołowianych oraz powielania odlewów gipsowych. Opisuje on, jak natłuścić figury, odcisnąć je w wosku, by następnie odlać z metalu lub gipsu. Wskazuje na potrzebę przygotowania formy z gipsu, roztartego z klejem, na którą wylewa się gorącą masę gipsową, a po zastygnięciu oddziela ją od odcisku. "I w ten sposób możesz ich sobie dużo zrobić i przechowywać. A wiedz, że lepiej to robić zimą niż latem" - dodaje Cennini, wskazując na praktyczne aspekty techniki.
Nowożytność i Oświecenie: Gips jako Narzędzie Dydaktyczne
W czasach nowożytnych na popularności zyskuje gromadzenie przez artystów kopii gipsowych zarówno rzeźb antycznych, jak i współczesnych twórców. Dalsze informacje o pochodzeniu złóż, a także obróbce gipsu i jego zdolnościach higroskopijnych, podaje Giorgio Vasari w "Żywotach najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów". Przytoczony przez niego opis warsztatu pracy Andrei del Verrocchio - artysty pochodzącego z rodziny złotniczej - może przemawiać za tezą, że techniki odlewnicze w czasach nowożytnych wywodziły się z pracy cechowej, dającej przyszłemu artyście odpowiednie umiejętności, wiedzę i doświadczenie. Verrocchio, jak opisuje Vasari, "chętnie wykonywał odlewy z gipsu, który fabrykował z miękkiego kamienia z okolic Woltery i Sieny i z innych miejsc we Włoszech. Kamień taki, wypalony w ogniu, dobrze połamany i zalany letnią wodą, staje się tak podatny, że można z niego odlewać, co się chce. Potem tak tężeje i twardnieje tak dalece, że można przy jego pomocy odlewać całe figury. Andrea używał zatem form uzyskanych tą drogą do odlewu z natury rozmaitych części ciała, aby je potem móc łatwo naśladować. Takich na przykład jak ręce, nogi, kolana, stopy, a nawet korpusy".
Wraz z powstawaniem i rozwojem szkolnictwa artystycznego, kolejne akademie do swoich kolekcji dydaktycznych włączały gipsowe kopie rzeźb zasłużonych twórców. Jak rekomendował osiemnastowieczny krytyk i kolekcjoner sztuki Francesco Algarotti: "Jest bez wątpienia odlew gipsowy wiernym wizerunkiem rzeźby. Gdy jest ten odlew zrobiony tak jak trzeba i w dobrym stanie zachowany, z całą pewnością może być przewodnikiem dla młodego artysty, zarówno w stosowności rysunku, jak i symetrii, która jest jedną z ważniejszych dziedzin [potrzebnych] by uformować doskonałego malarza". Równie ciekawych informacji dostarcza relacja Augusta Moszyńskiego, doradcy króla Stanisława Augusta: "Akademia Francuska to dość spory budynek, lecz o kiepskim rozkładzie. Największą jej zaletą, że jest zaopatrzona w doskonałe odlewy gipsowe najważniejszych posągów Rzymu i Florencji, wedle których uczniowie mogą kształcić smak, nie będąc narażeni na stratę pieniędzy i czasu, i bieganinę od pałacu do pałacu". Kolekcje dydaktyczne odlewów gipsowych znajdowały się we wspomnianej Akademii Francuskiej w Rzymie czy Academia di San Luca. Analogiczną funkcję miała pełnić kolekcja rzeźb i odlewów gipsowych króla Stanisława Augusta, docelowo prezentowana w Królewskiej Galerii Rzeźby w Starej Oranżerii.
Panujące w XVIII wieku idee oświeceniowe trwale ugruntowują funkcje odlewów gipsowych. Obok już działających ośrodków akademickich zrzeszających malarzy i rzeźbiarzy, w kolejnych europejskich miastach powstawały szkoły sztuk pięknych, w których gipsowe kopie rzeźb starożytnych mistrzów stały się nieodzownym narzędziem edukacyjnym kształtującym styl i warsztat przyszłych artystów. Nie bez znaczenia dla tego zjawiska było rozciągnięcie mecenatu władców nie tylko na patronowanie i finansowanie inwestycji architektonicznych i artystycznych, realizowanych przez sprowadzanych do kraju artystów, ale również kształcenie rodzimych twórców na miejscu, bez konieczności wysyłania ich na uczelnie zagraniczne. Drugim, silnym zjawiskiem wpływającym na popularność odlewów gipsowych w XVIII wieku, było gromadzenie ich przez możnowładców i monarchów. Obecność w ich kolekcjach kopii gipsowych takich rzeźb, jak Grupa Laokoona, Herkules Farnese czy Wenus Medycejska, unaoczniała oświeceniowe dążenia władcy. Monarcha, udostępniając kolekcję szerokiej publiczności, dbał o dobro ogółu, roztaczał swój mecenat nad przyszłymi artystami, jak i kształtował dobry gust społeczeństwa. Aby odpowiedzieć na liczne zapotrzebowanie na kopie gipsowe, pracownie formierskie powstawały przede wszystkim w miastach mieszczących kolekcje wybitnych i pożądanych dzieł sztuki, m.in. w Rzymie i w Paryżu. W Warszawie formiernia nigdy nie powstała. Gipsowe rzeźby do kolekcji Stanisława Augusta zamawiane były za granicą. Gips mógł być jedynie materiałem wykorzystywanym w Skulptorni na Zamku Królewskim - stwierdzenie czego wymaga jednak pogłębionych badań. Powszechność organizacji formierni pozwoliła na ukształtowanie zasad ich pracy i podziału zadań w zespole, a także wykształcenie grupy osób specjalizujących się w technice wykonywania form i odlewów gipsowych.
Odlew Gipsowy: "Zrób To Sam" i Jego Znaczenie
Rosnąca popularność odlewów gipsowych, a także potrzeba poznania, zrozumienia i przekazania szerokiemu gronu odbiorców technik odlewniczych, znalazła również wyraz na kartach "Wielkiej Encyklopedii Francuskiej", wydawanej w latach 1751-1766 pod tytułem "Encyklopedia albo słownik rozumowany nauk, sztuk i rzemiosł". W encyklopedii opublikowane zostały karty ilustrujące wygląd pracowni formierskiej, narzędzia formierza oraz wskazówki pozwalające zrozumieć krok po kroku cały proces, a osobie zaznajomionej z tematem - wykonać własny odlew. Ta dostępność wiedzy sprawiła, że odlewy gipsowe stały się dostępne nie tylko dla artystów w akademiach, ale również dla szerszego kręgu entuzjastów sztuki i rzemiosła.
W kontekście starożytnego Egiptu, choć bezpośrednie wzmianki o odlewach gipsowych w tamtym okresie są rzadkie, techniki odlewnicze były znane i stosowane. Odlewanie ceramiczne, polegające na użyciu gliny odlewniczej, która była następnie wypalana i opcjonalnie szkliwiona, było powszechnie stosowane do tworzenia figurek i naczyń. Odlew z brązu, stosowany od tysiącleci techniką traconego wosku, pozwalał na tworzenie bardziej trwałych i szczegółowych rzeźb. "Die Form wird in der Regel direkt vom Original abgenommen, so dass das Replikat auch die feinsten Einzelheiten wiedergibt" - podkreśla się w dostępnych materiałach, odnosząc się do precyzji tej metody. Brąz spajany, czyli tzw. brąz odlewany na zimno, gdzie proszek brązowy jest związany polimerem, stanowił nowocześniejszą alternatywę, pozwalającą na uzyskanie efektu brązu przy niższych kosztach i prostszym procesie.
Podczas gdy rzeźby wykonane z drewna, kości słoniowej lub kamienia są rzeźbione bezpośrednio z bloku materiału, w przypadku odlewów z brązu najpierw przygotowywany jest model roboczy. To właśnie ten etap - tworzenie modelu - jest kluczowy dla precyzji późniejszego odlewu. W starożytnym Egipcie, sztuka formowania i odlewania rozwijała się równolegle z innymi dziedzinami sztuki. Okresem świetności rzeźby po starożytności greckiej i rzymskiej był renesans, który przyniósł ze sobą nowe techniki i podejście do sztuki odlewniczej. Impresjonizm, choć skupiony głównie na malarstwie, dał nowy impuls sztuce rzeźbiarskiej, zachęcając do eksperymentów z formą i materiałem.
Faraonowie i Ich Dziedzictwo w Sztuce Odlewniczej
Faraonowie Egiptu, jako władcy i twórcy potężnej cywilizacji, pozostawili po sobie bogate dziedzictwo artystyczne. Od wczesnego Okresu Dynastycznego i Starego Państwa (3000-2160 p.n.e.), kiedy to sztuka egipska znalazła swój charakterystyczny styl, po okres grecko-rzymski (332 p.n.e.-395 n.e.), sztuka odlewnicza odgrywała istotną rolę. Wczesny Okres Dynastyczny i Stare Państwo to czas, gdy ustanowiono zasady reprezentacji, które trwały przez 3000 lat. Pismo i obrazy stanowiły jedną całość. Początek Starego Państwa, około 2600 r. p.n.e., jest naznaczony pojawieniem się Piramidy Schodkowej Dżesera w Sakkarze, pierwszego królewskiego grobowca w kształcie piramidy, rzeźby w całości wykonanej z kamienia o imponujących wymiarach.
Okres Pośredni i Średnie Państwo (2155-1650 p.n.e.) przyniósł nową formę sztuki, opierającą się na bogatej w atrakcje sztuce Starego Państwa. Sztuka tego okresu osiągnęła swój szczyt dzięki królewskim portretom z końca XII dynastii. W okresie XIII dynastii i późniejszej dominacji azjatyckich najeźdźców (okres Hyksosów) sztuka monumentalna podupadła. Jednak małe rzeźby, takie jak hipopotamy i szkliwione figurki zwierząt wykonane z wypalanej gliny, ucieleśniały nadzieję na regenerację w życiu pozagrobowym.
Nowe Królestwo (1550-1070 p.n.e.) to okres odnowy życia duchowego i sztuk wizualnych. W dziedzinie rzeźby kamienie zostały zastąpione metalami. Duże rzeźby z brązu z tego okresu świadczą o zaawansowaniu technik odlewniczych. Okres Późny (712-332 p.n.e.) charakteryzował się tendencją do naśladowania starszych dzieł sztuki, co do dziś stanowi wyzwanie dla badaczy próbujących odróżnić oryginał od późniejszego "powtórzenia".
Archeolodzy otwierają 2500-letni sarkofag mumii i dokonują spektakularnego odkrycia!
W okresie grecko-rzymskim (332 p.n.e.-395 n.e.), po podboju Egiptu przez Aleksandra Wielkiego, a następnie przez Rzymian, sztuka egipska nadal ewoluowała, integrując nowe wpływy. Postacie faraonów, takie jak Seti I czy Ramzes II, są znane nie tylko z monumentalnych budowli, ale także z licznych posągów i reliefów, które często były wykonywane z różnych materiałów, w tym z brązu. Faraon Seti I, w przeciwieństwie do swojego przodka Echnatona, twardo stąpał po ziemi, a sprawy religijne zostawiał kapłanom. Po objęciu władzy w 1294 r. p.n.e. od razu skierował wszystkie siły na spotęgowanie prestiżu oraz wpływów Egiptu w zachodniej Azji. Potrafił w ciągu kilkunastu lat rządów doprowadzić Egipt do rozkwitu pod względem gospodarczym i znacznie rozszerzyć jego dotychczasowe granice. Dokonywał tego powoli, stopniowo, czasem na drodze wojny, a czasem za pomocą umiejętnych umów dyplomatycznych.
Ramzes II, syn Setiego I, kontynuował wielkie projekty budowlane i militarne swojego ojca. Chociaż monarcha ewidentnie pasjonował się przede wszystkim architekturą i realizowaniem wielkich projektów budowlanych, to nie mógł zapomnieć też o bardziej brutalnych aspektach życia władcy. Wykorzystując potencjał swojej nowej stolicy, faraon zarządził wyruszenie na wyprawę z Pi-Ramzes. To właśnie tam na początku 1274 r. p.n.e. zgromadził wojsko, które następnie podzielił na cztery dywizje: żołnierze pochodzący z Memfis utworzyli dywizję „Ptah”, żołnierze z Teb - dywizję „Amon”, żołnierze z Heliopolis - dywizję „Ra”, a żołnierze z Tanis - dywizję „Set”. Chociaż badacze spierają się co do dokładnej liczebności armii Ramzesa, to najczęściej szacuje się ją na ok. 20 tys. ludzi.
Prace nad kompleksem świątyń Ramesseum, gdzie zamierzał ulokować swój grobowiec, rozpoczęto z rozkazu Ramzesa. Chociaż więc monarcha ewidentnie pasjonował się przede wszystkim architekturą i realizowaniem wielkich projektów budowlanych, to nie mógł zapomnieć też o bardziej brutalnych aspektach życia władcy.
Współcześnie, odlewy gipsowe stanowią kluczowe narzędzie w badaniach nad sztuką starożytnego Egiptu. Pozwalają na analizę form rzeźbiarskich, badanie technik wykonania i rekonstrukcję zaginionych dzieł. W muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, konserwator rzeźby Andrzej Nowicki dzieli się swoją wiedzą na temat dawnych technik przygotowania formy klinowej gipsowej oraz odlewu gipsowego, co pokazuje, że techniki te są wciąż żywe i badane. Artykuł przywołuje również badania z 2022 roku, które wykazały, że ludzi mumifikowano nawet 8000 lat temu w regionie Półwyspu Iberyjskiego, na terytorium dzisiejszej Portugalii. Jednak najsłynniejsze mumie na całym świecie pochodzą z Egiptu. Nie tylko dlatego, że tę praktykę stosowano wobec faraonów, ale również ze względu na charakterystyczny proces balsamowania.
Odkrycia takie jak warsztat do mumifikacji w starożytnej Sakkarze, niedaleko piramidy Unisa, dostarczają cennych informacji o składnikach używanych w procesie balsamowania, z których niektóre sprowadzane były z całego regionu Morza Śródziemnego, Lewantu, a nawet z Azji. Analiza molekularna pozostałości w naczyniach pozwoliła na dokładne określenie składu poszczególnych substancji, takich jak żywica z drzewa pistacji i olej rycynowy, wykorzystywane do konserwowania głowy. Odkrycia te rzucają nowe światło na zglobalizowane stosunki handlowe starożytnego Egiptu.
Jednym z najbardziej znanych faraonów, którego dziedzictwo jest wciąż odkrywane, jest Tutanchamon. Choć zmarł w wieku 18 lat, stał się sławny dzięki odkryciu jego nienaruszonego grobowca w 1922 roku. Grobowiec ten był wyposażony w przedmioty domowego użytku i luksusu, odnaleziono też nietknięty sarkofag z mumią faraona w złotej pośmiertnej masce. Ostatnim władcą Egiptu był Ptolemeusz XV Cezarion, syn Kleopatry VII i Juliusza Cezara. Faraonowie Egiptu to nie tylko władcy, ale także budowniczowie, wojownicy i reformatorzy. Ich dziedzictwo wciąż fascynuje, a odkrycia archeologiczne wciąż przynoszą nowe informacje.
Tagi: #odlew #gipsowy #faraon