Cegła Żółta na Śląsku: Dziedzictwo Trwałości i Historii

Śląsk, region nierozerwalnie kojarzony z przemysłem i ciężką pracą, posiada również bogatą historię zapisaną w cegle. Ta wszechobecna w krajobrazie budowlanym materiału przybiera tu różnorodne formy - od czerwieni, przez rudości, po głębokie brązy. Cegła doskonale prezentuje się jako budulec śląskich osiedli robotniczych, pojedynczych familoków, czy monumentalnych gmachów dawnych (albo wciąż funkcjonujących) zakładów przemysłowych. Oczywiście od razu kłaniają się tutaj takie oczywistości jak Osiedle Nikiszowiec, kościół Św. Józefa w Zabrzu czy siedziba NOSPR. O tym było m.in. w materiale o architektonicznych skarbach woj. śląskiego. W tym materiale chcieliśmy pokazać Wam subiektywne zestawienie innych, najpiękniejszych ceglanych obiektów i miejsc z naszej okolicy. Niektóre z nich znajdują się na dobrze już Wam znanym Szlaku Zabytków Techniki, o którym pisaliśmy jesienią zeszłego roku. Pamiętacie, prawda? Niektóre wciąż są bardzo słabo znane.

Cegła z Odzysku: Opowieść o Żółtej Perle z Dworca PKP

Jednym z fascynujących przykładów wykorzystania historycznej cegły jest materiał pozyskany z rozbiórki starego dworca PKP, konkretnie z peronu głównego. Jest to tzw. cegła żółta, charakteryzująca się przepaleniami powstałymi na skutek działania wysokiej temperatury w piecu węglowym, w którym była wypalona. Cegła ta wykonana została z tak zwanej gliny żółtej. Proces maszynowej produkcji, połączony z wypałem w temperaturze powyżej 1000°C, sprawił, że cegła ta zachowała się w stanie niemalże doskonałym. Wyróżnia ją wyjątkowa twardość, niska nasiąkliwość oraz pełna mrozoodporność. Taka rozbiórkowa cegła żółta została przygotowana dla Klienta, który zdecydował się na budowę elewacji ceglanej, w ciepłej kolorystyce śródziemnomorskiej z niepowtarzalnym akcentem historycznym. Użycie materiału z odzysku nie tylko nadaje budynkowi unikalny charakter i głębię historyczną, ale także wpisuje się w ideę zrównoważonego budownictwa i recyklingu. Każda taka cegła opowiada swoją historię, dodając budowanej przestrzeni autentyczności i duszy.

Dziedzictwo Przemysłowe Śląska: Szlak Zabytków Techniki

Śląski Szlak Zabytków Techniki jest jednym z najbardziej znanych produktów turystycznych województwa śląskiego. Jest to produkt markowy i sztandarowy, który ma na swoim koncie już sporo nagród oraz wyróżnień. Jest też dość rozległy, bo liczy sobie obecnie aż 40 obiektów ciągnących się od Częstochowy na północy naszego województwa, aż po Śląsk Cieszyński na południu. Jest też bardzo zróżnicowany, bo można tu zwiedzić oraz zobaczyć obiekty związane z wieloma dziedzinami przemysłu. W jego skład wchodzą muzea, udostępnione dla ruchu turystycznego podziemne trasy turystyczne, są osiedla robotnicze, pozostałości po dawnych zakładach przemysłowych ale też wciąż funkcjonujące zakłady z długą historią. Szlak Zabytków Techniki wchodzi w skład większego produktu jakim jest Europejski Szlak Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH).

Od Kopalń po Osiedla: Cegła w Sercu Szlaku

Wiele obiektów na Szlaku Zabytków Techniki to budowle wzniesione z charakterystycznej dla regionu cegły.

• Strefa Carnall w Zabrzu: Przestrzeń oraz obiekty przy Szybie Carnall tworzą Strefę Carnall Sztolni Królowa Luiza w Zabrzu. To właśnie tutaj, a konkretnie we wspaniale odrestaurowanym ceglanym budynku dawnej łaźni łańcuszkowej kopalni zaczyna się przygoda turystów z Królową Luzią. Wieża wyciągowa Szybu Carnall dumnie góruje nad pozostałymi ceglanymi budynkami wchodzącymi w skład kompleksu. Między innymi nad maszynownią, która kryje w sobie niebywały skarb techniki. To zabytkowa maszyna parowa, która wciąż działa i zachwyca swoją konstrukcją i pięknem niejednego miłośnika techniki i turystyki industrialnej. Zrewitalizowana, nowa strefa Carnall zacznie tętnić życiem już 2 lipca 2021 roku! To wspaniała wiadomość dla Zabrzan i nie tylko.
• Galeria Elektrownia w Czeladzi: Budynek wchodzący w skład kompleksu dawnej Kopalni Saturn w Czeladzi zyskał kompletnie nowe oblicze i pełni funkcje, o których sto lat temu pewnie nikt by nie pomyślał. Budynek dzisiejszej Galerii Elektrownia powstał na początku XIX wieku wyróżniając się swoją oryginalną, piękną architekturą. Uwagę przykuwa zwłaszcza wieża, która przypomina nieco zamkową basztę mającą chronić zamek przed wrogami. Budynek zachwyca także wewnątrz, ze względu na liczne zachowane, zabytkowe urządzenia i maszyny służące w dawnej elektrowni jak na przykład generator, kompresor, pulpit sterownicy. W tych wnętrzach i pośród tych właśnie urządzeń organizowane są przeróżne wystawy, bo to przecież Galeria Sztuki Współczesnej Elektrownia. Także wpisana na Szlak Zabytków Techniki.
• Katowice - Strefa Kultury: Każdy kto przyjeżdża do Katowic powinien zobaczyć ten cudownej urody kompleks poprzemysłowy znajdujący się w dzielnicy Zawodzie (przy okazji - całkiem niedaleko słynnego osiedla na Nikiszowcu). Atmosfera tego miejsca jest niepowtarzalna, podobnie jak architektura, którą mamy okazję tutaj podziwiać. Szacunek i podziw wzbudza też wielkość tego kompleksu i istniejących tu budynków. A jest tu ich całkiem sporo. Cegła dominuje - ale nie tylko ta tradycyjna w czerwonym kolorze, bo elewacje niektórych obiektów pomalowane zostały na jasny - niebieskawy kolor. To także prezentuje się bardzo dobrze. Uroku temu miejscu nadają wewnętrzne dziedzińce, dziś zagospodarowane na przykład na potrzeby zewnętrznych ogródków do znajdującej się tu restauracji. W budynkach ma swoją siedzibę wiele firm i ciekawych inicjatyw. Jedną z nich jest Bajka Pana Kleksa czyli centrum zabawy i edukacji dla najmłodszych. Powstało na terenie dawnej Kopalni Węgla Kamiennego Katowice. Jest dumą miasta i chyba całej Metropolii. Prezentuje się fenomenalnie. Oprócz nowych i nowoczesnych rozwiązań jakie tu wykorzystano na uwagę zasługuje także fakt, iż niektóre zabudowania oraz obiekty dawnej kopalni zachowano i ponownie wykorzystano. Wieża Wyciągowa Szybu Warszawa II stała się wieżą widokową, a ceglane, pięknie odrestaurowane budynki pięknie uzupełniają się z nowoczesnymi, szklanymi bryłami, które wieczorem rozbłyskują nadając temu miejscu jeszcze piękniejszego uroku.
• Nowe Gliwice: Kolejny piękny kompleks ceglanych, monumentalnych budynków, które wpisane zostały na listę tworzącą Szlak Zabytków Techniki. Kiedyś w miejscu tym znajdowała się Kopalnia Węgla Kamiennego Gliwice. Powstała ona w latach 1912-1914 według projektu Emila i Georga Zillmannów. Zrewitalizowany kompleks nosi nazwę Centrum Edukacji i Biznesu Nowe Gliwice. Nowe, które powstało na solidnych podstawach „starego”.
• Plac Traugutta w Zabrzu: Niezwykle ciekawe miejsce na mapie Zabrza. Zlokalizowane w jego centrum, a jednocześnie stanowiące zieloną enklawę. Plac Traugutta oprócz otaczających go z 3 stron długich, bardzo eleganckich, ceglanych oczywiście, budynków nowoczesnej, wręcz nowatorskiej jak na ówczesne czasy konstrukcji z jednej strony jest otwarty na długi, kilometrowy Park im. Poległych Bohaterów. Po północno-zachodniej stronie plac domyka nietypowy kościół św. Kamila - patrona miasta Zabrze. Został on utworzony w dawnym budynku socjalnym - teatrze.
• Teatr Rozbark w Bytomiu: W pięknym, ceglanym budynku cechowni nieistniejącej już Kopalni Węgla Kamiennego Rozbark w Bytomiu ma swoją siedzibę Teatr Ruchu i Tańca Rozbark. To jest tylko jeden ze zrewitalizowanych budynków kopalnianych, który pełni dziś funkcje kulturalne, przy okazji stając się przestrzenią kontynuacji długiej tradycji Śląskiego Teatru Tańca. Na terenie dawnej KWK Rozbark trwają prace rewitalizacyjne, które w efekcie mają doprowadzić do powstania tu centrum sportowego - Centrum Sportów Wspinaczkowych i Siłowych w Bytomiu.
• Teren Koksowni w Rudzie Śląskiej: Wieża Węglowa oraz kilka innych zachowanych obiektów (między innymi zbiornik smoły), a także teren wokoło był dla nas zupełnym zaskoczeniem. Właściwie nie one, a to co się z nimi stało w dość szybkim czasie. Mimo, iż mieści się dosłownie 5 minut drogi samochodem od naszego mieszkania w sąsiedniej, choć już nie bytomskiej, a rudzkiej (Ruda Śląska) dzielnicy Orzegów. Przejeżdżając obok tego budynku oczywiście zawsze zwracaliśmy uwagę na jego architekturę - tak bardzo wyróżniającą się spośród okolicznych zabudowań. To wspaniałe, że te perełki techniki sukcesywnie są ratowane, że stara się nadać im nowe funkcje, by mogły istnieć i przypominać o historii oraz tradycji danego miejsca. W tym przypadku jest to teren oraz budynki należące do nieistniejącej już koksowni. Wokół zorganizowano teren rekreacyjny - skwerek z placem zabaw dla dzieci, tarasem widokowym, górką saneczkową i ławkami.

Osiedla Robotnicze: Cegła jako Symbol Społeczności

Śląsk słynie z unikatowych osiedli robotniczych, zbudowanych dla pracowników kopalń i hut, które są żywym świadectwem historii regionu i kultury pracy. Cegła odgrywała tu kluczową rolę, tworząc trwałe i charakterystyczne zabudowania.

• Osiedle dla Huty Pokój w Rudzie Śląskiej: W Rudzie Śląskiej - pomiędzy dzielnicami Nowy Bytom i Chebzie znajduje się okazałe osiedle robotnicze, które zostało tu wybudowane dla pracowników pobliskiej Huty Pokój (dawniej Friedenshütte).
• Kaufhaus w Rudzie Śląskiej: To dom towarowy czyli również… Kaufhaus, który jest najstarszym tego typu obiektem na współczesnych polskich ziemiach.
• Kolonia robotnicza w Bytomiu (Łagiewniki): To osiedle robotnicze składające się z ponad trzydziestu ceglanych familoków otoczonych zielenią bytomskiej dzielnicy Łagiewniki. Budynki są niewielkie (dwu i trzy - kondygnacyjne licząc poddasze) i proste w swojej architekturze, spośród nich wyróżnia się nieco budynek dawnej pralni. Kolonia jakiś czas temu poddana została częściowej rewitalizacji, a obecnie znów trwają prace mające na celu przywrócić jej pierwotne piękno.
• Osiedle Ficynus w Rudzie Śląskiej: To najstarsze osiedle w województwie śląskim, mające 150 lat, jest nie do zastąpienia dla jego mieszkańców. Stanowi turystyczną atrakcję, porównywaną do Nikiszowca w Katowicach. To najstarsze osiedle w województwie śląskim. W drugiej połowie XIX wieku Górny Śląsk był napędzany przez rewolucję przemysłową. Rozwój kopalń i hut wymagał stałego napływu wykwalifikowanej siły roboczej. Hrabia Guido Henckel von Donnersmarck, jeden z największych magnatów przemysłowych tamtych czasów, doskonale rozumiał, że aby zatrzymać najlepszych fachowców, trzeba im zaoferować coś więcej niż tylko pensję. Tak narodził się pomysł budowy osiedla dla pracowników kopalni „Gottessegen” (później znanej jako „Wirek”). W czasach, gdy robotnicy często gnieździli się w prowizorycznych, drewnianych chatach, Ficynus oferował standard nieosiągalny dla większości. Murowane ściany, osobne wejścia do mieszkań i dostęp do wody stanowiły o jego wyjątkowości. Osiedle przetrwało bez większych zniszczeń obie wojny światowe. Jednak w okresie PRL, podobnie jak wiele innych zabytków, zaczęło popadać w ruinę z powodu braku remontów i postępującej degradacji technicznej. W latach 90. nad Ficynusem zawisła groźba wyburzenia. Na szczęście, dzięki staraniom lokalnej społeczności i konserwatorów zabytków, udało się ocalić ten unikatowy kompleks. Ficynus był pionierem, ale dał początek całej fali budownictwa patronackiego. Kolonia Zgorzelec w Bytomiu (ok. 1897-1901) i Kolonia Borsiga w Zabrzu (ok. Giszowiec w Katowicach (od 1907), zaprojektowany przez Emila i Georga Zillmannów, był prawdziwym przełomem. Kolonia Carl Emanuel w Radlinie (pocz. Dziś Ficynus, objęty ochroną konserwatorską, jest jednym z najważniejszych punktów na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Jego największą wartością jest ciągłość funkcji - od ponad 150 lat nieprzerwanie służy jako miejsce do życia. To właśnie ta autentyczność odróżnia go od wielu skansenów. Ficynus nie jest tylko eksponatem; to tętniąca życiem społeczność, która stanowi most między przemysłową przeszłością a teraźniejszością Górnego Śląska.
• Kolonia robotnicza kopalni „Dębieńsko” w Czerwionce-Leszczynach: Kolonia robotnicza kopalni węgla kamiennego „Dębieńsko”, czyli popularne śląskie „familoki”, to jeden z najlepiej zachowanych układów urbanistycznych tego typu z pierwszej połowy XX w. Budowę osiedla zainicjował koncern Zjednoczone Huty Królewska i Laura, będący w posiadaniu kopalni „Dębieńsko” w Czerwionce (powiat rybnicki). Realizacja przedsięwzięcia była konieczna, gdyż do pracy w zakładzie stale poszukiwano nowych robotników, w tym górników oraz pracowników niższego i wyższego dozoru. Najcenniejsza część obejmuje obszar 15 ha. Zabudowę tworzą 84 budynki jedno- i dwukondygnacyjne, murowane z czerwonej cegły glazurowanej, z elementami „muru pruskiego”, fragmentami gładkich piaskowych tynków i innymi wyróżniającymi się zdobieniami elewacji. Wejścia do budynków umiejscowiono od strony podwórza lub z boków. Poszczególne familoki mieściły 4, 6 lub 8 mieszkań, składających się z kuchni i pokoju lub kuchni i 2 pokojów. Mieszkania robotnicze - w zależności od standardów - zajmowały od 40 do 70 m kw. Mieszkania urzędnicze były większe. Budynki posiadały nowoczesną infrastrukturę. Wyposażone były w piece kaflowe, wodociąg i prąd elektryczny z sieci kopalnianej, lokalny system kanalizacji. Przy każdym budynku mieszkalnym zrealizowano budynki gospodarcze dla drobnej hodowli zwierząt. Zespoły budynków gospodarczych mieściły również ubikacje lokatorów. Pojedyncze rodzinne ogródki gospodarcze posiadały powierzchnię około 250 m2 każdy. Ogółem w całym zespole dawnej kolonii ogródki zajmowały powierzchnię około 6,7 ha - prawie 50% powierzchni całego dawnego zespołu. Osiedle było kompleksowe i samowystarczalne - znajdowało się w nim wszystko, co potrzebne pracownikowi do życia: kościół, szkoła, sklep, pralnia, suszarnia, magiel, piekarnia i lokal mieszkaniowy. Każdy z budynków miał własne podwórze, ogródek warzywny o wielkości ok. 150 m2 z kilkoma zasadzonymi już drzewami owocowymi. Dla urozmaicenia wyglądu osiedla założono ogródki kwiatowe i zieleńce, służące jako skwery oraz place zabaw dla dzieci. Ulice obsadzono licznie drzewami. Dzięki pozyskanym środkom unijnym, Gmina prowadzi obecnie rewitalizację infrastrukturalną i społeczną osiedla. Przy ul. Mickiewicza 10 uruchomiono Centrum Informacji Turystycznej.

Cegła w Kulturze i Architekturze Śląska

Cegła na Śląsku to jednak nie tylko świadectwo rewolucji przemysłowej i warunków pracy robotników. To także materiał budowlany obiektów o znaczeniu kulturalnym i społecznym, a także element krajobrazu, który ewoluował na przestrzeni wieków.

Nowe Funkcje Starych Ceglanych Budynków

W ostatnich latach wiele zabytkowych, ceglanych obiektów przemysłowych zyskało nowe życie, stając się centrami kultury, biznesu czy rekreacji.

• Centrum Edukacji i Biznesu Nowe Gliwice: Zrewitalizowany kompleks dawnej Kopalni Węgla Kamiennego Gliwice, który powstał w latach 1912-1914 według projektu Emila i Georga Zillmannów.
• Muzeum Śląskie w Katowicach: Na terenie dawnej Kopalni Węgla Kamiennego „Katowice” powstała nowoczesna siedziba Muzeum Śląskiego, wykorzystująca zachowane budynki przemysłowe. Do najciekawszych budowli zaliczają się: budynek nadszybia z wieżą wyciągową szybu „Bartosz” z 1883 r., maszynownia tegoż szybu (z czynną maszyną parową, skonstruowaną w 1895 r.), dawna elektrownia, postawiona w l. 1893-95, maszynownia i wieża wyciągowa szybu „Warszawa” z początku XX wieku.
• Muzeum Dawnych Rzemiosł w Starym Młynie w Żarkach: Otwarty 2. sierpnia 2015 r. multimedialny obiekt, który mieści ekspozycje związane z młynarstwem, szewstwem, bednarstwem, kołodziejstwem, piekarstwem, na tle historii Żarek. Stuletni młyn elektryczny przeszedł gruntowną metamorfozę, a wewnątrz umieszczono niepowtarzalna ekspozycje.

Archeologiczne Odkrycia i Cegła

Chociaż nie zawsze bezpośrednio związane z cegłą ceramiczną, procesy historyczne i kulturowe odzwierciedlone w archeologii również mają swoje odbicie w regionie. Na przykład, na Bukowej Górze w okolicach Dąbrowy Górniczej dokonano niezwykłych odkryć archeologicznych: dolomitowe megality, krzemienie z epoki schyłkowego paleolitu i ciałopalny pochówek wstępnie datowany na wczesne średniowiecze. Te znaleziska, choć nie są cegłą, pokazują długą historię ludzkiej obecności i działalności na tych ziemiach, często związanej z wydobyciem surowców i budownictwem, które w późniejszych epokach ewoluowało do wykorzystania cegły.

Cegła w Kontekście Europejskim

Szlak Dziedzictwa Przemysłowego i Jego Znaczenie

Szlak Zabytków Techniki w województwie śląskim, będący częścią Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH), odgrywa kluczową rolę w promocji i ochronie dziedzictwa industrialnego. Wpisanie na listę ERIH-u, jako jedyny regionalny szlak z Europy Środkowej i Wschodniej, podkreśla jego międzynarodowe znaczenie. Szlak ten, skupiający obiekty przemysłowe dostosowane do potrzeb turystyki i kultury, stanowi platformę do wymiany doświadczeń i najlepszych praktyk w zakresie renowacji i prezentacji zabytków techniki. Wśród obiektów szlaku spotkamy kopalnie (węgla i srebra), osiedla robotnicze, browary, fabryki, koleje wąskotorowe, muzea i nadal działające zakłady pracy. W ostatnich siedmiu latach odwiedziło go blisko 3,5 mln osób, w tym prawie 0,5 mln w trakcie corocznego święta Szlaku - Industriady.

Nowe Obiekty na Szlaku

Szlak Zabytków Techniki stale się rozwija, włączając nowe obiekty, które pozytywnie przeszły audyt. Do sieci dołączyły między innymi: Browar Zamkowy w Cieszynie, zabytkowe osiedle patronackie kopalni „Dębieńsko” w Czerwionce-Leszczynach, Muzeum Hutnictwa Cynku - Walcownia w Katowicach, Muzeum Śląskie w Katowicach, zabytkowe wieże wyciągowe kopalni „Polska” w Świętochłowicach oraz Muzeum Dawnych Rzemiosł w Starym Młynie w Żarkach. Każdy z tych obiektów, często zbudowany z cegły lub z nią powiązany, stanowi cenny element dziedzictwa przemysłowego regionu.

Podsumowanie: Cegła jako Trwały Symbol Śląska

Cegła na Śląsku to nie tylko budulec. To symbol wytrwałości, ciężkiej pracy i historii przemysłowej, która ukształtowała region. Od żółtej cegły z odzysku, przez monumentalne budowle przemysłowe, po przytulne familoki, cegła opowiada historię o ludziach, ich życiu i dziedzictwie. Rewitalizacja starych obiektów i tworzenie nowych funkcji dla ceglanych budynków pokazuje, jak cenne jest to dziedzictwo i jak można je pielęgnować dla przyszłych pokoleń. Dbałość o te materialne ślady przeszłości pozwala zachować tożsamość regionu i przekazać jego unikalny charakter.