Cegła – od średniowiecznych murów po współczesne brzmienia. Historia i współczesność Rumi, Redy i Gdyni

Historia Pomorza, a w szczególności obszaru obejmującego dzisiejsze Rumię, Redę i Gdynię, jest nierozerwalnie związana z cegłą. Ten prosty, a zarazem wytrzymały materiał budowlany, wypalany z gliny występującej obficie na tych ziemiach, stanowił fundament dla rozwoju osadnictwa i architektury przez wieki. Od średniowiecznych warowni i kościołów, przez międzywojenne modernistyczne budynki, po współczesne inwestycje i artystyczne manifestacje - cegła jest wszechobecna, choć często niedostrzegana.

Ceglane początki Gdyni i okolic

Najstarsze ślady wykorzystania cegły ceramicznej na terenie dzisiejszej Gdyni sięgają średniowiecza. Imponujące przykłady to mury obronne kościoła św. Michała Archanioła na Oksywiu oraz gotyckie prezbiterium kościoła św. Mikołaja na Chyloni. Cegła była także podstawowym budulcem wiejskich domów, w tym legendarnego domu Abrahama, a także zabudowań wsi włączonych z czasem w granice miasta, takich jak Wielki Kack, Mały Kack, Oksywie i Obłuże. Czerwona cegła nierzadko stanowiła również estetyczne wykończenie fasad.

W XIX wieku na terenie obecnej Gdyni funkcjonowało kilka cegielni, z których najbardziej znana mieściła się w Kolibkach. Architektura okresu międzywojennego, choć zdominowana przez nowe materiały i style, wciąż czerpała z tradycji. Czerwona cegła jako wykończenie elewacji była stosowana rzadziej w budynkach mieszkalnych i użyteczności publicznej, jednak stanowiła charakterystyczny element wielu budynków portowych. Nawet w przypadku nowoczesnych konstrukcji żelbetowych, ceglane dekoracyjne płaszczyzny nadawały budynkom portowym z lat 30. XX wieku unikalny charakter. Cegła ceramiczna, nawiązując do średniowiecznej tradycji, znalazła również zastosowanie w niektórych budynkach sakralnych jako element dekoracyjny elewacji.

Cementowa alternatywa: cegły cementowe w Gdyni

Modernizm w Gdyni objawił się również w postaci budynków ozdobionych cegłą cementową. W przeciwieństwie do cegieł ceramicznych, cegły cementowe nie wymagały wypalania i można je było łatwo przygotować bezpośrednio na placu budowy. Wystarczyła odpowiednia mieszanka cementu, piasku, wody i dodatków. Cegły te, zazwyczaj o szarym kolorze, zaczęto stosować do wykańczania elewacji w Gdyni już pod koniec lat 20. XX wieku.

Przykładami takich realizacji są kompleks Zespołu Szkół Zawodowych na Grabowie (obecnie Uniwersytet Morski), zespół Etapu Emigracyjnego oraz osiedla mieszkaniowe Funduszu Kwaterunku Wojskowego na Oksywiu. Cegły cementowe zdobią także budynek siedziby „Polska YMCA” oraz tylne elewacje niektórych kamienic. Dbałość o stan tych budynków, zwłaszcza tych ozdobionych cegłami cementowymi, jest zadaniem pracowników Miejskiego Konserwatora Zabytków w Gdyni. Trwałość tego materiału jest zróżnicowana i zależy od jakości użytych komponentów. Prace konserwatorskie przy cegle cementowej polegają na uzupełnianiu ubytków i spoin przy użyciu tradycyjnych technik i materiałów przygotowywanych na bieżąco.

Reda - od średniowiecznej osady do miasta przemysłowego

Historia Redy sięga średniowiecza, kiedy to na jej obecnym obszarze istniała osada Grężlewo. Dokumenty z XIV wieku wymieniają ją pod różnymi nazwami, by w 1500 roku ustalić nazwę Reda, pochodzącą od rzeki, nad którą leży. Wczesne średniowiecze to okres intensywnego wylesiania i rozwoju osad, w tym skupiska Ciechocino - Pieleszewo - Reda. Obszar ten, początkowo w obrębie Pomorza Wschodniego, po 1309 roku znalazł się pod panowaniem Krzyżaków, podlegając urzędowi rybackiemu w Pucku.

Pierwsza wzmianka o Redzie pochodzi z kontraktu lokacyjnego z 1357 roku, który potwierdza istnienie osady na prawie chełmińskim. Mieszkańcy uzyskali prawo spławiania drewna rzeką Redą do morza, co przez wieki czyniło rzekę ważną arterią komunikacyjną. Nad jej brzegami funkcjonowały zakłady produkcyjne, o czym świadczy wzmianka z 1400 roku o młynie zbożowym (istniejącym od 1340 roku) oraz kuźnicy. W 1340 roku istniała tu także karczma i drewniany kościół z XII wieku, który przetrwał do XVII wieku, a następnie został odbudowany i służył wiernym do końca XIX wieku. W 1903 roku wzniesiono nowy kościół w stylu neogotyckim.

Wiek XV przyniósł wojny, które nie oszczędziły Redy, szczególnie podczas wojen trzynastoletniej i szwedzkich. Król szwedzki Gustaw Adolf, zwany „rabusiem Europy”, organizował systematyczne wyprawy rabunkowe, które dotknęły również Redę. Ogromne wyniszczenie przyniosły najazdy w latach 1656-1660, po których liczba mieszkańców i posiadłości drastycznie zmalała.

Życie wewnętrzne wsi regulował wilkierz, czyli „ustawa wiejska”. Sołtys, zazwyczaj dziedziczący swoją funkcję, pełnił rolę zarządcy, dbając o porządek, egzekwując pańszczyznę i daniny. W 1635 roku król Władysław IV nadał przywilej sołtysowi Redy - Szymonowi Borsch. Wilkierz z 1767 roku dla starostwa puckiego, wydany przez starostę Ignacego Przebendowskiego, określał zasady życia społecznego, nakazując m.in. szacunek dla władz, umiar w obrzędach, uczestnictwo w nabożeństwach, a także zakazując przyjmowania wróżek, czarownic i włóczęgów oraz zawierania transakcji z Żydami.

W 1768 roku Ernest Konopacki uzyskał zezwolenie na budowę fabryki wyrobów mosiężnych. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku, Reda znalazła się w granicach monarchii pruskiej. Znaczniejszy rozwój nastąpił po wybudowaniu dróg bitych i linii kolejowej. W 1869 roku było już 55 domów i 692 mieszkańców, głównie katolików (Kaszubów) i ewangelików (Niemców). W 1872 roku, po przeprowadzeniu linii kolejowej, liczba mieszkańców wzrosła do 763. Przed 1888 rokiem powstała dwuklasowa szkoła.

10 lutego 1920 roku wojsko polskie wkroczyło do Redy, a administracja samorządowa przeszła w ręce polskie. W okresie międzywojennym postępująca inflacja i pogarszające się warunki socjalno-bytowe doprowadziły do masowych strajków robotników w 1921, 1923 i 1924 roku. Poprawa nastąpiła wraz z rozbudową pobliskiej Gdyni, co przyczyniło się do rozwoju Redy jako zaplecza mieszkaniowego dla pracowników portu. W 1924 roku Reda liczyła już 1000 mieszkańców i posiadała rozwiniętą infrastrukturę.

9 września 1939 roku Reda została zajęta przez Niemców, co rozpoczęło okres okupacji i pogorszenia warunków życia Polaków. W wyniku ofensywy styczniowej 1945 roku, wojska radzieckie i polskie rozpoczęły działania mające na celu opanowanie Wybrzeża. Reda stanowiła element umocnionego systemu obrony niemieckiej. Walki o Wejherowo, a następnie pościg za wycofującymi się wojskami niemieckimi, doprowadziły do wyzwolenia Redy 12 marca 1945 roku.

Po wojnie Reda przeszła proces transformacji administracyjnej i gospodarczej. W latach 1945-1954 podlegała gminie Wejherowo, a od 1 stycznia 1955 roku funkcjonowała Gromadzka Rada Narodowa. 1 stycznia 1956 roku Reda uzyskała prawa osiedlowe, a 1 stycznia 1967 roku - prawa miejskie. Po wojnie powstało wiele zakładów produkcyjnych, w tym Spółdzielcze Zakłady Gumowe „Wulkanizacja” i Zakłady Produkcji Elementów Budowlanych (obecnie „PREFABET-REDA S.A.”), które stały się ważnymi ośrodkami przemysłowymi.

Rozwój infrastruktury obejmował budowę toru kolejowego, elektryfikację linii, powstanie przystanku Reda Pieleszewo, budowę cmentarza komunalnego, drugiego pasa jezdni do Redy oraz modernizację dróg. Od lat sześćdziesiątych dynamicznie rozwijało się budownictwo mieszkaniowe, zarówno jednorodzinne, jak i wielorodzinne. Miasto, liczące obecnie ponad 23 tysiące mieszkańców, posiada znaczne tereny przeznaczone pod budownictwo mieszkaniowe, usługi i przemysł. Szybki przyrost ludności nastąpił po wybudowaniu bloków dla pracowników budowanej Elektrowni Jądrowej w Żarnowcu.

Cegła w kulturze i sztuce: Młody Cegła i „Konkretny wojownik”

Współczesna kultura również czerpie z motywu cegły, choć w zupełnie innym kontekście. Jakub Cegiełka, znany pod pseudonimem Młody Cegła, to lokalny raper z Wejherowa, który w swoim najnowszym utworze „Konkretny wojownik” porusza tematykę sportową. Utwór, który miał już swoją premierę w sieci, ma na celu zachęcenie młodzieży do aktywnego trybu życia i pozytywnego spędzania czasu.

Jak sam raper podkreśla, „Sport w wielu sytuacjach może wyciągnąć nas z dna oraz pomóc nam odnaleźć swoje prawdziwe „ja””. Kawałek „Konkretny wojownik” prezentuje różnorodność sportów, od boksu po „key bord” (klawiatura), symbolizując szerokie spektrum aktywności, które mogą inspirować. Utwory Młodego Cegły cechują się emocjonalnym przekazem i osadzeniem na życiowych doświadczeniach, a jego płyta zawiera 14 kawałków.

Cegła - materiał ponadczasowy

Historia cegły na Pomorzu, od jej średniowiecznych zastosowań po współczesne interpretacje w sztuce i architekturze, pokazuje, jak trwały i wszechstronny jest to materiał. Cegła ceramiczna i cementowa ukształtowały krajobraz Rumi, Redy i Gdyni, świadcząc o rozwoju technologicznym i artystycznym regionu. Jednocześnie, motyw cegły pojawia się w kulturze, inspirując artystów do tworzenia dzieł niosących ważne przesłania. Ta wszechobecność cegły jest dowodem na jej niezmienną rolę w budowaniu naszej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości.