Piramida - budowla w kształcie ostrosłupa prawidłowego o podstawie czworokątnej lub do niego podobnym, służąca najczęściej jako grobowiec albo podbudowa dla świątyni. Te monumentalne konstrukcje, fascynujące ludzkość od tysiącleci, stanowią świadectwo zaawansowanych cywilizacji, ich wierzeń i inżynierskich możliwości. Od starożytnego Egiptu, gdzie narodziła się idea piramid jako wiecznych domów dla faraonów, po inne zakątki świata, gdzie przybierały odmienne formy i funkcje, piramidy nadal pobudzają wyobraźnię i rodzą pytania.
Początki Piramid: Egipt Starego Państwa i Ewolucja Formy
Za jedną z najstarszych zachowanych piramid uważa się piramidę schodkową Dżesera, wybudowaną około 2650 roku p.n.e. w Sakkarze koło Memfis. Ta innowacyjna konstrukcja, zaprojektowana przez Imhotepa, była znaczącym krokiem naprzód w architekturze grobowej. Zakłada się, że w okresie Starego Państwa powstało osiem piramid, które stanowiły preludium do bardziej znanych budowli.
Gdy do władzy doszedł Snofru, faraon z IV dynastii, doszło do ewolucji i zaczęto tworzyć piramidy o prostych ścianach. Pierwszą z nich była piramida w Meidum, która jednak uległa częściowemu zawaleniu w trakcie budowy. Następnie Snofru nakazał budowę Piramidy Łamanej w Dahszur, która również wykazywała problemy konstrukcyjne, co doprowadziło do zmiany kąta nachylenia ścian. Ostatecznym sukcesem Snofru była Czerwona Piramida, również w Dahszur, która jest uważana za pierwszą prawdziwą piramidę o gładkich ścianach.
Za panowania VI dynastii siła faraonów osłabła, przez co budowle były mniej solidne, wykonane z gorszych materiałów i nie dotrwały do naszych czasów. Za XII dynastii nastąpiło odrodzenie w tworzeniu piramid, jednak i one nie przetrwały próby czasu. Badacze sądzą, że ostatnie piramidy powstały około 1600 roku p.n.e. Piramidy schodkowe zastąpiono piramidami w formie łamanej. Jedynym zachowanym przykładem jest piramida króla Snofru w Dahszur.
Piramidy w Gizie: Korona Starożytnego Egiptu
Piramidy w Gizie to trzy największe piramidy zbudowane w Egipcie, stanowiące ikoniczny symbol starożytnej cywilizacji. Wszystkie mają kształt ostrosłupa o podstawie kwadratu.
Największa z nich, Piramida Cheopsa, zwana także Wielką Piramidą lub piramidą Chufu, została zbudowana około 2560 roku p.n.e. jako grobowiec faraona Cheopsa. Pierwotnie miała wysokość 146,5 metra, a jej podstawa mierzy 227,0 metrów boku. Budowla ta składa się z około 2,3 miliona kamiennych bloków, z których większość waży około 2,5 tony, choć niektóre największe bloki mogły ważyć nawet 80 ton. Szacuje się, że budowa Wielkiej Piramidy trwała około dwudziestu lat. Kamienne bloki z wapienia, ważące około 2,5 tony (największe około 15 ton), zostały ustawione z wielką precyzją. Cała budowla składa się z około 2,3 miliona kamiennych bloków, ma masę ponad 6 milionów ton i zajmuje powierzchnię 5,2 hektara. Do budowy komór użyto także granitowych bloków ważących od 25 do 80 ton, pochodzących z Asuanu. Piramida była pierwotnie pokryta w całości wykonaną z gładzonego wapienia warstwą zewnętrzną. Z okrywy tej pozostały jedynie nieliczne fragmenty u podnóża piramidy.
Piramida Chefrena, zwana Wielkim Kefrenem, jest wysoka na 138,0 metrów, a piramida Mykerinosa ma 62,0 metry wysokości. Wokół tych piramid pobudowano szereg mniejszych, przeznaczonych na grobowce królowych i dostojników państwowych. Jest to największa tego typu rzeźba, kolejne, ustawiane obok grobowców, to potężne posągi faraonów. Najbardziej oryginalny wystrój wnętrz zachował się w piramidzie Mykerinosa. Cały zespół wybudowano z różnych kamieni. Dziedzińce wyłożono czarnym bazaltem, kolumny i filary wykonano z czerwonego granitu, ściany miały biały kolor użytych do budowy wapieni i alabastru. Wnętrze pokryte było licznymi inskrypcjami wykutymi w kamieniu. Relief wypełniono niebieskim barwnikiem. Niebieską farbą malowano sufity, na tym tle umieszczono żółte gwiazdy. Do wejścia do komór grobowych, umieszczonych po wschodniej stronie budowli, prowadziły długie rampy w kierunku Nilu. Obok piramid budowano podziemne pomieszczenia dla barek.
Wielka Piramida postawiona została na sztucznie wyrównanym terenie, zmierzone różnice poziomu wynoszą do 2 cm. Boki kwadratowej podstawy ustawione są względem stron świata z dokładnością 4 minut kątowych.
Wnętrze Piramidy Cheopsa to labirynt korytarzy i komór. Pierwotne wejście znajduje się w północnej ścianie, około 7 metrów na wschód od środka, na wysokości 17 metrów. Prowadzi z niego Korytarz Zstępujący o wymiarach 114 cm × 119 cm, opadający w dół pod kątem 26° 31′. Ma on długość 105 metrów i prowadzi poprzez masyw piramidy oraz skałę podłoża do poziomego korytarza o długości 8,84 metra, wiodącego do komory wydrążonej w skale macierzystej, około 27,5 metra poniżej poziomu gruntu. W południowej ścianie piramidy, naprzeciwko wejścia, znajduje się otwór drzwiowy, prowadzący do ślepo zakończonego korytarza, również pozostawionego przez budowniczych w stanie nieukończonym. Prawdopodobnie porzucenie planu wykorzystania komory jako grobowej nastąpiło, gdy zaczęto wznosić część nadziemną piramidy. Spowodowało to zmianę planu budowy całej piramidy. Wykorzystano 18-metrową część Korytarza Zstępującego i zaczęto drążyć w jego suficie długi na 39 metrów Korytarz Wstępujący. Ma on przekrój taki jak Korytarz Zstępujący; wznosi się pod kątem 26° 20′. Poprzez poziomy pasaż na końcu Korytarza Wstępującego, o wysokości zaledwie 114 cm i nierównej powierzchni posadzki, dochodzi się do tzw. Komory Królowej, położonej dokładnie w centrum piramidy. Prace w niej także nie zostały doprowadzone do końca. Świadczą o tym nierówności posadzki i brak wyłożenia jej kamieniem lepszego gatunku. Komora ta, o wymiarach 5,74 m (oś płn.-płd.) × 5,23 m, przykryta jest stropem namiotowym, którego szczyt znajduje się na wysokości 6,22 metra. W południowej i północnej ścianie komory znajdują się prostokątne otwory prowadzące do ślepych kanałów.
Wielka Galeria jest przedłużeniem Korytarza Wstępującego. Jej długość wynosi 46,63 metra, a wysokość 8,53 metra. Gładkie ściany z wypolerowanego wapienia wznoszą się na wysokość 2,28 metra. Powyżej, kolejnych siedem warstw bloków skalnych jest wysunięte ku środkowi o 7,5 cm każdy, tworząc strop wspornikowy. W trzeciej warstwie wysuniętych bloków, po obu stronach Galerii, wzdłuż całej jej długości, budowniczowie wykuli występy przy dolnej krawędzi bloków. U najwyższej warstwy bloków sufit Galerii o szerokości 104 cm tworzą płyty kamienia ułożone pod kątem nieco ostrzejszym niż kąt wznoszenia się Galerii. W ten sposób każda z płyt ma własny „zaczep” na ostatniej warstwie ścian Galerii, co zmniejszyło nacisk stropu całej Galerii u jej dolnej części. Wzdłuż całej Galerii, po jej obu stronach, przy posadzce ciągną się dwie rampy o wymiarach 61 cm wysokości i 50 cm szerokości. Pomiędzy rampami przestrzeń posadzki ma taką samą szerokość jak strop, tj. 104 cm. W miejscu łączenia się Korytarza Wstępującego z Galerią znajduje się wylot szybu, niegdyś zamaskowany blokiem kamiennym - pierwszym zaczynającym rampę wzdłuż Galerii po jej zachodniej stronie - o takim samym wyglądzie, jak pozostałe bloki rampy. Wielka Galeria kończy się wysokim stopniem, po którego przekroczeniu otwiera się długi i wąski pasaż, prowadzący od Komory Króla. Pasaż ten w jednej trzeciej długości ma podwyższony sufit i zwiększoną szerokość, tworząc przedsionek o ścianach południowej, wschodniej i zachodniej, wykonanych z czerwonego granitu. W ścianach wschodniej i zachodniej przedsionka wykute są po cztery szerokie bruzdy - trzy z nich, sięgające od podłogi po sufit, a czwarta sięgająca sufitu przedsionka. Stanowiły niegdyś prowadnice granitowych zasuw, opuszczanych za pomocą lin i okrąglaków, zainstalowanych w półokrągłych wycięciach-zagłębieniach, widniejących do dziś w zachodniej ścianie przy samym suficie przedsionka. W poprzek przedsionka, wpuszczone w pary bruzd nadal tkwią dwie płyty granitowych zasuw.
Komora Króla o wymiarach 10,56 m (oś wsch.-zach.) × 5,23 m × 5,81 m zbudowana jest w całości z granitu. W ścianach północnej i południowej, na wysokości około jednego metra od posadzki, znajdują się wyloty prostokątnych kanałów. Kanały te - odmiennie od tych w Komorze Królowej - mają wyloty na zewnątrz piramidy. Kanał północny wznosi się pod kątem 31°, a południowy pod kątem 45°. W komorze znajduje się granitowy sarkofag, noszący ślady licznych uszkodzeń, pozbawiony pokrywy. Jest o 2 cm szerszy od prześwitu Korytarza Wstępującego, co wskazuje, że umieszczono go w komorze w czasie budowy piramidy. Niezwykłym rozwiązaniem architektonicznym jest konstrukcja stropu Komory Króla. Sufit komory stanowi dziewięć płyt granitu o łącznej wadze około 400 ton. Nad nimi znajduje się pięć zamkniętych pomieszczeń. Cztery z nich o sufitach płaskich a piąta, najwyższa, o stropie namiotowym.
Poznaj tajemnicę najstarszego śledztwa w Egipcie [Zagadka zaginionych grobowców]
Budowniczowie Piramid: Robotnicy, Nie Niewolnicy
Powszechna opinia, często powielana w filmach, jakoby budowniczymi piramid byli niewolnicy, obecnie wydaje się mało prawdopodobna. Współczesna wiedza wskazuje na to, że budową piramid zajmowali się opłacani przez Faraona robotnicy. Budowa piramidy trwała około dwudziestu lat, korzystając z siły roboczej wynoszącej około 8000 osób, pracujących przez cały rok. Szacuje się, że każdego dnia średnio wydobywano 340 bloków skalnych potrzebnych do budowy. Dzięki ostatnim badaniom znaleziono najstarsze zapisane papirusy, związane z piramidą. Zostały odkryte przez francuską misję w porcie Wadi-el-Garf.
Funkcje i Symbolika Piramid
Piramidy były częścią polityki budowlanej faraonów. Władcy spoczywający w piramidach mieli wracać do świata żywych, aby czerpać z niego energię. Miały być też miejscami wniebowstąpienia. Ich monumentalna forma miała symbolizować potęgę i boskość faraona, a także zapewnić mu wieczne życie i możliwość wpływania na świat żywych po śmierci.
Piramidy Poza Egiptem: Od Sudanu po Amerykę
Kultura meroicka, która rozwinęła się na terytorium dzisiejszego Sudanu w VI wieku p.n.e., przejęła wiele elementów z egipskiej kultury, w tym piramidy. Centrum tej kultury - miasto Meroe - w IV wieku p.n.e. stało się stolicą państwa kuszyckiego. W związku z tym zyskało rangę nekropoli władców kuszyckich. W Meroe powstało kilkadziesiąt małych piramid zgrupowanych w cmentarze, w których chowano królów i królowe państwa kuszyckiego. Piramidy z Meroe mają wygląd wyraźnie podobny do piramid egipskich, ale są o wiele mniejsze (mają wysokość od 10 do 30 m), smuklejsze i budowane z piaskowca i cegły. Piramidy w Meroe wznoszono od IV wieku p.n.e. do IV wieku n.e.
W przedkolumbijskim Meksyku, Gwatemali, Hondurasie i Salwadorze, w kształcie schodkowych, wysokich piramid wznoszono podbudowy świątyń. Wewnątrz piramid czasem umieszczano grobowiec. Kultura Moche na wybrzeżu Peru wznosiła piramidy z suszonych cegieł, pełniące funkcje kultowe. Piramidy na Teneryfie, jednej z Wysp Kanaryjskich, są podobne do piramid schodkowych z Meksyku. Według Thora Heyerdahla, jest to dowodem na to, że Wyspy Kanaryjskie były bazą wypadową dla starożytnych podróży między Europą a Ameryką.
Kontrowersje i "Piramidy" Współczesne
W ostatnich latach pojawiły się doniesienia o rzekomych piramidach w Bośni. Informacje prasowe z początku kwietnia 2006 roku sugerowały, że wzgórze Visočica, o wysokości 213 metrów i zboczach nachylonych pod kątem 45°, jest obiektem zbudowanym przez człowieka. Jak się jednak okazało, żaden z archeologów wymienianych jako rzekomy członek zespołu badawczego nie potwierdził swego udziału. Jedynym naukowcem, który popiera teorię o „piramidach w Bośni”, jest egipski geolog. Inni badacze, w tym eksperci, jak np. przewodniczący Europejskiego Stowarzyszenia Archeologów prof. Anthony Harding, pozostają sceptyczni wobec tych rewelacji i nazywają je „piramidalnymi bzdurami”.
Piramidy w Polsce: Miejsca Pamięci i Architektoniczne Dziwactwa
W Polsce również można znaleźć konstrukcje nawiązujące kształtem do piramid, choć ich geneza i cel są diametralnie różne od tych egipskich.
Piramida w Brodnicy to grób w kształcie piramidy lekarza i chirurga Leopolda Fryderyka Dittmera, położony na cmentarzu ewangelickim. Samotna, zaniedbana piramida mierząca 3 metry wysokości stoi w parku miejskim. Wzniósł ją Edward hr. Mycielski-Trojanowski.
W gminie Bojanów, w powiecie stalowowolskim, znajduje się miniatura piramidy Cheopsa. Piramida o wysokości 5 metrów i podstawie 6,5 metra została ustawiona zgodnie z kierunkami świata.
Inna polska piramida ma wysokość 6 metrów, jest wzniesiona z ciosanego kamienia i leży na zalesionym wzgórzu.
Wieża w Krynicy koło Krupego to budowla na planie kwadratu, zwieńczona piramidą o wysokości około 15 metrów.
Grobowiec rodzinny rodu pruskich baronów von Fahrenheidów w mazurskiej wsi Rapa, zaprojektowany przez duńskiego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena w 1811 roku, to kolejna polska piramida. Ma ona około 10 metrów wysokości i 12 metrów podstawy, będąc miniaturą piramidy Cheopsa. W podstawę wkomponowany jest krzyż, znacznie przewyższający samą piramidę. Zaprojektowana została przez Teodora Marię Talowskiego.
Piramida Cheopsa: Obiekt Spekulacji i Badań
Piramida Cheopsa stanowi obiekt wielu pseudonaukowych spekulacji. Doszukiwano się w niej mistycznych liczb, poprzez odpowiednie przeliczanie jej obwodu czy długości korytarzy próbując wydobyć rzekomo zakodowane skomplikowane wzory matematyczne, dane astronomiczne czy przepowiednie o przyszłych losach świata. Jako pierwszy, w książce z 1859 roku pt. "The Great Pyramid: Why Was It Built? & Who Built It?" (Wielka Piramida: Dlaczego została zbudowana? I kto ją zbudował?), pogląd, iż w Wielkiej Piramidzie celowo wprowadzono wartości matematyczne, zaproponował John Taylor (1781-1864). Później Charles Piazzi Smyth, astronom towarzystwa Astronomer Royal for Scotland, w opublikowanej w 1864 roku książce "Our Inheritance in the Great Pyramid" (Nasze dziedzictwo w Wielkiej Piramidzie) wyraził pogląd, że w wymiarach geometrycznych piramidy Cheopsa są ukryte zależności matematyczne i astronomiczne. Niektórzy kaznodzieje chrześcijańscy XIX wieku uważali Wielką Piramidę za „Biblię w kamieniu”. Wyznawcą takiego poglądu był m.in. kanonik François Napoléon Marie Moigno (1804-1884) z katolickiej bazyliki w Saint-Denis, luterański teolog i duchowny Joseph Seiss (1823-1904), założyciel Badaczy Pisma Świętego Charles Taze Russell czy jeden z prekursorów uzdrowieniowego przebudzenia zielonoświątkowego William Marrion Branham.
